การใช้ภูมิปัญญาท้องถิ่นเพื่อพัฒนา
หัตถกรรมพื้นบ้านผลิตภัณฑ์กระจูดบ้านยวนนกตำบลขอนหาด
บทที่ 1
บทนำ
| ความเป็นมาและความสำคัญของปัญหา "ภูมิปัญญาท้องถิ่น" (indigenous knowledge) หรือบางครั้งเราเรียกว่า "ภูมิปัญญาชาวบ้าน" ก็ดี หมายถึง สติและปัญญาอันเกิดจากการเรียนรู้สะสมถ่ายทอดประสบการณ์ที่ยาวนานของผู้คนในท้องถิ่นซึ่งได้ทำหน้าที่ชี้นำว่าการจะใช้ชีวิตอย่างยั่งยืนถาวร และกลมเกลียวกับเพื่อนมนุษย์ด้วยกันเอง กับป่ากับเขา กับน้ำกับปลา กับฟ้ากับนก กับดินกับหญ้า สัตว์ป่า พืชแมลง หรือธรรมชาติรอบตัวนั้น ทำได้อย่างไร ด้วยเหตุผลภูมิปัญญาท้องถิ่นจึงมิได้มีนัยเป็นแต่เพียงนามธรรมหากแต่มีความหมายครอบคลุมไปถึงรูปธรรมของการดำรงชีวิต เช่นแบบแผนของการใช้ทรัพยากร เช่นการทำนาทำไร่ ทำเกษตรกรรม ทำประมง แต่ทั้งนี้ทั้งนั้นแบบแผนของการใช้ทรัพยากรดังกล่าว จะต้องกำกับด้วยกฎเกณฑ์ คุณธรรม หรืออาจเรียกว่า สติ คือการรู้จักยั้งคิดว่า การใช้ทรัพยากรในระดับใดจึงจะเป็นการสมควร ไม่ขูดเรียกร้องเอาจากธรรมชาติมากเกินไป พร้อมกันนั้นก็มีปัญญาที่จะปรับปรุงเปลี่ยนแปลงแบบแผนหรือวิธีการใช้ทรัพยากร หรือธรรมชาติอย่างรอบคอบ เหมาะสมกับเงื่อนไขทางธรรมชาติและสังคมเพื่อความมั่นคง และยืนยาวในอนาคต เพราะฉะนั้นในท้ายที่สุดแล้ว ภูมิปัญญาท้องถิ่นจึงอาจถูกยกระดับให้หมายถึงอุดมการณ์ของการใช้ชีวิตที่เรียบง่ายบนพื้นฐานของการไม่เบียดเบียนสรรพสิ่งทั้งหลายทั้งปวงทั้งที่มีชีวิต สัตว์ พืช และมนุษย์ด้วยกันเอง ตลอดจนสิ่งที่ไม่มีชีวิตรอบข้าง |
ณ จุดนี้แล้วเราอาจแยกแยะภูมิปัญญาพื้นบ้านออกเป็นสองระดับหรือสองประเภท กล่าวคือ ระดับหนึ่ง คือสิ่งที่จับต้องได้สัมผัสได้ไม่ยากนัก เช่น การเกษตรแบบพื้นเมือง ส่วนอีกระดับหนึ่งคือ ด้านที่อาจสัมผัสได้ค่อนข้างยากอยู่บ้าง ดูเหมือนกับเป็นนามธรรม นั่นคืออุดมการณ์หรือหลักยึดในการดำรงชีวิตนั่นเอง
ตำบลขอนหาด เป็นตำบลหนึ่งที่เชื่อมั่นว่าชุมชนจะเรียนรู้และพัฒนาตนเองได้ โดยอาศัยกระบวนการเรียนรู้โดยใช้การบูรณาการณ์ภูมิปัญญาท้องถิ่นพัฒนามาเป็นแผนชุมชน เพื่อใช้เป็นแนวทางในการพัฒนา โดยเรียนรู้วิธีการค้นหาภูมิปัญญาท้องถิ่นศักยภาพของตัวเอง ให้มีความพร้อมที่จะแก้ปัญหากันเองในชุมชนจากต้นทุนภูมิปัญญาท้องถิ่นที่มีอยู่แล้วนำมาต่อยอดในลักษณะต่าง ๆ และพร้อมที่จะเผชิญปัญหาร่วมกันทั้งในความสุขและความทุกข์ได้ โดยทุกภาคส่วนของชุมชนพร้อมที่จะบูรณการแนวทางภูมิปัญญาท้องถิ่นพัฒนาต่อยอดเข้าด้วยกันในลักษณะพัฒนาแบบบูรณาการ โดยชุมชนมีความเชื่อมั่นว่าชุมชนขอนหาด มีศักยภาพเพียงพอที่จะพัฒนาตังเองได้ ถ้าได้รับการเสริมพลังอย่างถูกต้อง
การใช้ภูมิปัญญาท้องถิ่นเพื่อพัฒนาหัตถกรรมพื้นบ้านผลิตภัณฑ์กระจูดบ้านยวนนกตำบลขอนหาด มีวัตถุประสงค์เพื่อเป็นแนวทางในการพัฒนาด้านบริการขั้นพื้นฐาน คุณภาพชีวิต การพัฒนาเศรษฐกิจและสังคม เพื่อให้บรรลุเป้าหมายแก่ชุมชนทั้งปัจจุบันและอนาคต โดยร่วมกันคิด ร่วมกันทำ ร่วมตัดสินใจ เพื่อให้ทุกคนมีส่วนร่วมผลักดันสังคมให้เป็นไปตามความต้องการได้
ซึ่งแนวทางการพัฒนาแบบบูรณการภูมิปัญญาท้องถิ่นเพื่อพัฒนาหัตถกรรมพื้นบ้านผลิตภัณฑ์กระจูดบ้านยวนนกตำบลขอนหาด ที่ต้องดำเนินการคือ การพัฒนาโดยเอาคนเป็นศูนย์กลางเพื่อให้คนสามารถกำหนดการพัฒนาตนเองครอบครัว ชุมชน ท้องถิ่น การพัฒนาที่มีกระบวนการเรียนรู้ ที่ต่อเนื่องร่วมกันในหมู่บ้านและชุมชนระดับตำบล การพัฒนาที่ภาคีต่าง ๆ ทุกระดับมีส่วนร่วมสนับสนุนการดำเนินการพัฒนาของชุมชน และการพัฒนาที่มีวิธีคิด และจิตสำนึกว่าชุมชนมีความหลากหลาย มีนวัตกรรมและความเชื่อมโยงสัมพันธ์กัน สมดุลพอดีกับสิ่งแวดล้อมและคำนึงถึงองค์ประกอบของการพัฒนาแบบบูรณการ 3 ประการ ดังนี้
1.ด้านพื้นที่และชุมชนการพัฒนาจะต้องยึดถือพื้นที่และชุมชนที่เป็นตัวตั้งที่ต้องทำการวิเคราะห์ เพื่อให้รู้และเข้าใจถึงเงื่อนไขศักยภาพและปัญหาในการพัฒนา
2.ด้านภารกิจหน้าที่ การวิเคราะห์ภารกิจหน้าที่ของท้องถิ่นและหน่วยงานของรัฐอื่น ๆ เพื่อแบ่งสรรจัดความรับผิดชอบร่วมกันระหว่างหน่วยงานท้องถิ่นชุมชน ในการพัฒนา
3.ด้านพัฒนาแบบบูรณาการณ์เพื่อเชื่อมโยงบทบาทความสามารถของแต่ละฝ่ายให้ตอบสนองความต้องการและโอกาส จุดมุ่งหมายการพัฒนาที่กำหนด
การเชื่อมประสานมีส่วนร่วมของประชาชนเข้ากับการวิเคราะห์พื้นที่ชุมชนและภารกิจหน้าที่ของหน่วยงานท้องถิ่นกับภาครัฐ และภาคีพัฒนาอื่น ๆ จึงเป็นเงื่อนไขสำคัญของการบรรลุเป้าหมายหลักของการพัฒนาแบบบูรณการ ซึ่งเน้นคนเป็นศูนย์กลางของการพัฒนา ดังนั้น จึงจำเป็นต้องแสวงหาแนวทางต้นแบบและเทคนิคที่เหมาะสม เพื่อกำหนดเป้าหมายแนวทางการพัฒนาชุมชนเข้มแข็งสู่สังคมโดยรวม โดยมีเนื้อหาหลัก คือการพัฒนาเพื่อชุมชนพึ่งตนเองบนพื้นฐานภูมิปัญญาและการมีส่วนร่วมของชุมชนท้องถิ่น
ตำบลขอนหาดมีสภาพทั่วไปเป็นที่ราบลุ่มที่มีสภาพเป็นพรุ ในฤดูฝนน้ำจะท่วมขัง แต่ในฤดูแล้งไม่สามารถเก็บกักน้ำได้ ทำให้เกิดการขาดแคลนน้ำ ประชาชนส่วนใหญ่ทำนา ทำสวนยางพารา ปลูกผักผลไม้ และหาปลาจากแหล่งน้ำธรรมชาติด้วยเครื่องมือจับสัตว์น้ำง่าย ๆ เมื่อเสร็จภารกิจจากการประกอบอาชีพ คนในชุมชนจึงต้องหารายได้เสริมเพื่อช่วยเหลือครอบครัว จึงได้นำกระจูดมาพัฒนามาเป็นผลิตภัณฑ์ต่างๆ เพื่อเพิ่มรายได้ และฟื้นฟูหัตถกรรมภูมิปัญญาท้องถิ่น และพัฒนาต่อเป็นองค์ความรู้ท้องถิ่นเพื่อให้มีคุณค่าควรแก่การศึกษาและพัฒนาให้ก้าวหน้าและเผยแพร่สู่สาธารณชนต่อไป กระจูด เป็นพันธุ์ไม้จำพวกกก (Sedge) ชนิดหนึ่งในตระกูล Cyperaccae ลักษณะลำต้นกลมกลาง ความสูงประมาณ 1–3 เมตร เป็นพืชที่ชอบขึ้นในบริเวณน้ำขัง ตามริมทะเลสาบที่เป็นดินโคลน ต้นกระจูดมี 2 ชนิด คือ จูดใหญ่ และจูดหนู จูดใหญ่จะนำไปใช้ประโยชน์ได้มาก ส่วนจูดหนูมีลำต้นเล็กและสั้น ความเหนียวน้อยกว่าจูดใหญ่ โดยทั่วไปนิยมใช้กระจูด ในการสานเสื่อ ทำใบเรือ ทำเชือกผูกมัด และทำกระสอบบรรจุสินค้าเกษตรและสิ่งของอื่น ๆ ผลิตภัณฑ์กระจูด เป็นผลิตภัณฑ์ หัตถกรรมพื้นบ้านประเภทหนึ่งของภาคใต้ รูปแบบผลิตภัณฑ์ที่รู้จักทั่วไป คือ เสื่อกระจูด นอกจากนั้นยังสานเป็นผลิตภัณฑ์ กระสอบสำหรับบรรจุสิ่งของ เช่น ข้าวสาร ข้าวเปลือก น้ำตาล เกลือ ฯลฯ และยังมีการพัฒนารูปแบบที่หลากหลาย และกลายเป็นผลิตภัณฑ์จากกระจูดที่มีความสวยงาม มีลวดลายสีสันต่าง ๆ เป็นที่สนใจแก่ลูกค้าทั้งในและต่างประเทศ
ผลิตภัณฑ์จากกระจูดเป็นหัตถกรรมพื้นบ้านที่นับวันหาดูได้ยาก เนื่องจากความเจริญของโลกยุคโลกาภิวัฒน์ ส่งผลให้ระบบเศรษฐกิจของหมู่บ้านที่อาศัยแรงงานคนและฝีมือต้องผันแปรไปตามเศรษฐกิจของประเทศปัจจุบัน อีกทั้งไม่เอื้ออำนวยให้ชาวบ้านผลิตกระจูดเป็นอาชีพหลักอีกต่อไป ประกอบกับการผลิตกระจูดแบบยังชีพไม่สามารถตอบโต้การผลิตที่อาศัยเทคโนโลยีสมัยใหม่ซึ่งส่งผ่านเข้ามายังหมู่บ้าน จึงทำให้ชาวบ้านซึ่งประกอบอาชีพผลิตกระจูดเป็นหัตถกรรมพื้นบ้านออกจำหน่ายไม่สามารถแข่งขันกับตลาด จึงหันไปประกอบอาชีพอย่างอื่นแทน ซึ่งส่งผลให้การทำผลิตภัณฑ์จากกระจูดเป็นอาชีพหลักลดน้อยลง และอาจสูญสลายไปในที่สุด
การแตกสลายของเศรษฐกิจในหมู่บ้านอันเนื่องมาจากความเสื่อมของการผลิตแบบเลี้ยงตัวเองของหมู่บ้านซึ่งเป็นรูปแบบดั้งเดิมของการผลิตแบบไทย ๆ ที่นับวันจะสูญหายไป โดยเฉพาะการทำผลิตภัณฑ์จากกระจูดซึ่งเป็นหัตถกรรมพื้นบ้านในภาคใต้ ไม่สามารถแข่งขันกับตลาดในด้านราคา รูปแบบและลวดลาย เพื่อให้สามารถแข่งขันกับผลิตภัณฑ์ชนิดอื่นๆ ในท้องตลาดได้อีกทั้งยังหาวิธีส่งเสริมให้ประชาชนหันมานิยมใช้ผลิตภัณฑ์จากกระจูดตลอดจนหาแนวทางอนุรักษ์ผลิตภัณฑ์จากเสื่อกระจูดให้คงอยู่และแพร่หลายต่อไป
วัตถุประสงค์ในการวิจัย
1.ศึกษาขั้นตอนในการผลิตกระจูดในรูปของผลิตภัณฑ์ชนิดต่างๆ
2.ศึกษารูปแบบลวดลายและชนิดของผลิตภัณฑ์กระจูดซึ่งมีเอกลักษณ์เฉพาะตัว
3.ศึกษาภาวะการตลาดของผลิตภัณฑ์กระจูดที่ส่งผลให้เกิดการเปลี่ยนแปลงการผลิตในอนาคต
4.ศึกษาแนวทางการอนุรักษ์และส่งเสริมผลิตภัณฑ์กระจูดให้แพร่หลาย
5.เพื่อรวบรวมงานผลิตภัณฑ์กระทวดของภาคใต้ไว้เป็นหลักฐาน ใช้ในการการศึกษาวัฒนธรรมของภาคใต้
ขอบเขตของการวิจัย
ขอบเขตด้านเนื้อหา
การวิจัยครั้งนี้ศึกษาเรื่องการทำผลิตภัณฑ์การะจูดในบริเวณตำบลขอนหาด อำเภอชะอวด จังหวัดนครศรีธรรมราช
ขอบเขตด้านพื้นที่
พื้นที่หมู่ที่ 4 บ้านยวนนก ตำบลขอนหาด อำเภอชะอวด จังหวัดนครศรีธรรมราช
ขอบเขตด้านประชากร
ประชากรที่ใช้ในการศึกษาวิจัย คือ ชุมชนบ้านยวนนก จำนวน 30 ครัวเรือน
ขอบเขตระยะเวลา
การศึกษาวิจัยครั้งนี้ศึกษาตั้งแต่ภาคเรียนที่ 1/2552 ตั้งแต่เดือน
สมมุติฐานของการวิจัย
ศึกษาขั้นตอนในการผลิตกระจูดในรูปของผลิตภัณฑ์ชนิดต่างๆ
วิธีดำเนินการวิจัย
ขั้นตอนการดำเนินการ
1. ศึกษาเอกสารและงานวิจัยที่เกี่ยวข้องกับโครงการ
2. เก็บข้อมูลภาคสนาม
3.รวบรวมข้อมูลโดยการบันทึกภาพและการสัมภาษณ์
4. วิเคราะห์ข้อมูล จัดทำ และนำเสนอผลการวิจัยแบบพรรณนาวิเคราะห์
ประโยชน์ที่คาดว่าจะได้รับ
1. ได้ทราบขั้นตอนของการผลิติกระจูดจนกระทั่งออกมาเป็นผลิตภัณฑ์ชนิดต่างๆ
2. ได้ทราบรูปแบบลวดลายของท้องถิ่น
3. เป็นประโยชน์ต่อการหาแนวทางเพื่อส่งเสริมให้ผลิตภัณฑ์กระจูดสามารถแข่งขันกับผลิตภัณฑ์ชนิดอื่นๆ ในท้องตลาดได้
4. เป็นประโยชน์ต่อการหาแนวทางในการอนุรักษ์และส่งเสริมงานหัตถกรรมพื้นบ้านของไทยให้เป็นที่นิยมของประชาชนต่อไป
5. งานผลิตภัณฑ์กระจูด จะได้รับการศึกษาวิจัยรวบรวมไว้ในรูปแบบเอกสาร สิ่งพิมพ์และเผยแพร่สู่สังคมวิชาการต่อไป
บทที่ 2 แนวคิดทฤษฏีและผลงานวิจัยที่เกี่ยวข้อง ( เป็นการศึกษารายงานการวิจัยที่เกี่ยวข้อง)
1 แนวคิดที่เกี่ยวข้อง
2 ทฤษฏีที่เกี่ยวข้อง
3 ผลงานวิจัยที่เกี่ยวข้อง
สรุปกรอบแนวคิดการวิจัย
บทที่ 3 ระเบียบวีธีวิจัย
1 วิธีการศึกษาหรือระเบียบวิธีวิจัย
2 ประชากรและกลุ่มตัวอย่าง
3 เครื่องมือที่ใช้ในการเก็บรวบรวมข้อมูล
4 การทดสอบเครื่องมือที่ใช้ในการวิจัย
5 ขอบเขตของการศึกษา
6 นิยามปัญหา
7 การเก็บรวบรวมข้อมูล
8 การวิเคราะห์ข้อมูลหรือวิธีวิเคราะห์ข้อมูล
9 การนำเสนอข้อมูล
บทที่ 4 ผลการวิเคราะห์ข้อมูล
1 สัญลักษณ์ที่ใช้ในการวิเคราะห์ข้อมูล
บทที่ 5 สรุปผลการวิจัย อภิปรายผล/ข้อเสนอแนะ
1 สรุปผลการวิจัย
2 อภิปรายผล
3 ข้อเสนอแนะ
-ข้อเสนอแนะการวิจัย
- ข้อเสนอแนะของนักวิจัย
บรรณานุกรม
