หัตถกรรมพื้นบ้าน

การใช้ภูมิปัญญาท้องถิ่นเพื่อพัฒนา

หัตถกรรมพื้นบ้านผลิตภัณฑ์กระจูดบ้านยวนนกตำบลขอนหาด

บทที่ 1

บทนำ

ความเป็นมาและความสำคัญของปัญหา "ภูมิปัญญาท้องถิ่น" (indigenous knowledge) หรือบางครั้งเราเรียกว่า "ภูมิปัญญาชาวบ้าน" ก็ดี หมายถึง สติและปัญญาอันเกิดจากการเรียนรู้สะสมถ่ายทอดประสบการณ์ที่ยาวนานของผู้คนในท้องถิ่นซึ่งได้ทำหน้าที่ชี้นำว่าการจะใช้ชีวิตอย่างยั่งยืนถาวร และกลมเกลียวกับเพื่อนมนุษย์ด้วยกันเอง กับป่ากับเขา กับน้ำกับปลา กับฟ้ากับนก กับดินกับหญ้า สัตว์ป่า พืชแมลง หรือธรรมชาติรอบตัวนั้น ทำได้อย่างไร ด้วยเหตุผลภูมิปัญญาท้องถิ่นจึงมิได้มีนัยเป็นแต่เพียงนามธรรมหากแต่มีความหมายครอบคลุมไปถึงรูปธรรมของการดำรงชีวิต เช่นแบบแผนของการใช้ทรัพยากร เช่นการทำนาทำไร่ ทำเกษตรกรรม ทำประมง แต่ทั้งนี้ทั้งนั้นแบบแผนของการใช้ทรัพยากรดังกล่าว จะต้องกำกับด้วยกฎเกณฑ์ คุณธรรม หรืออาจเรียกว่า สติ คือการรู้จักยั้งคิดว่า การใช้ทรัพยากรในระดับใดจึงจะเป็นการสมควร ไม่ขูดเรียกร้องเอาจากธรรมชาติมากเกินไป พร้อมกันนั้นก็มีปัญญาที่จะปรับปรุงเปลี่ยนแปลงแบบแผนหรือวิธีการใช้ทรัพยากร หรือธรรมชาติอย่างรอบคอบ เหมาะสมกับเงื่อนไขทางธรรมชาติและสังคมเพื่อความมั่นคง และยืนยาวในอนาคต เพราะฉะนั้นในท้ายที่สุดแล้ว ภูมิปัญญาท้องถิ่นจึงอาจถูกยกระดับให้หมายถึงอุดมการณ์ของการใช้ชีวิตที่เรียบง่ายบนพื้นฐานของการไม่เบียดเบียนสรรพสิ่งทั้งหลายทั้งปวงทั้งที่มีชีวิต สัตว์ พืช และมนุษย์ด้วยกันเอง ตลอดจนสิ่งที่ไม่มีชีวิตรอบข้าง

ณ จุดนี้แล้วเราอาจแยกแยะภูมิปัญญาพื้นบ้านออกเป็นสองระดับหรือสองประเภท กล่าวคือ ระดับหนึ่ง คือสิ่งที่จับต้องได้สัมผัสได้ไม่ยากนัก เช่น การเกษตรแบบพื้นเมือง ส่วนอีกระดับหนึ่งคือ ด้านที่อาจสัมผัสได้ค่อนข้างยากอยู่บ้าง ดูเหมือนกับเป็นนามธรรม นั่นคืออุดมการณ์หรือหลักยึดในการดำรงชีวิตนั่นเอง

ตำบลขอนหาด เป็นตำบลหนึ่งที่เชื่อมั่นว่าชุมชนจะเรียนรู้และพัฒนาตนเองได้ โดยอาศัยกระบวนการเรียนรู้โดยใช้การบูรณาการณ์ภูมิปัญญาท้องถิ่นพัฒนามาเป็นแผนชุมชน เพื่อใช้เป็นแนวทางในการพัฒนา โดยเรียนรู้วิธีการค้นหาภูมิปัญญาท้องถิ่นศักยภาพของตัวเอง ให้มีความพร้อมที่จะแก้ปัญหากันเองในชุมชนจากต้นทุนภูมิปัญญาท้องถิ่นที่มีอยู่แล้วนำมาต่อยอดในลักษณะต่าง ๆ และพร้อมที่จะเผชิญปัญหาร่วมกันทั้งในความสุขและความทุกข์ได้ โดยทุกภาคส่วนของชุมชนพร้อมที่จะบูรณการแนวทางภูมิปัญญาท้องถิ่นพัฒนาต่อยอดเข้าด้วยกันในลักษณะพัฒนาแบบบูรณาการ โดยชุมชนมีความเชื่อมั่นว่าชุมชนขอนหาด มีศักยภาพเพียงพอที่จะพัฒนาตังเองได้ ถ้าได้รับการเสริมพลังอย่างถูกต้อง

การใช้ภูมิปัญญาท้องถิ่นเพื่อพัฒนาหัตถกรรมพื้นบ้านผลิตภัณฑ์กระจูดบ้านยวนนกตำบลขอนหาด มีวัตถุประสงค์เพื่อเป็นแนวทางในการพัฒนาด้านบริการขั้นพื้นฐาน คุณภาพชีวิต การพัฒนาเศรษฐกิจและสังคม เพื่อให้บรรลุเป้าหมายแก่ชุมชนทั้งปัจจุบันและอนาคต โดยร่วมกันคิด ร่วมกันทำ ร่วมตัดสินใจ เพื่อให้ทุกคนมีส่วนร่วมผลักดันสังคมให้เป็นไปตามความต้องการได้

ซึ่งแนวทางการพัฒนาแบบบูรณการภูมิปัญญาท้องถิ่นเพื่อพัฒนาหัตถกรรมพื้นบ้านผลิตภัณฑ์กระจูดบ้านยวนนกตำบลขอนหาด ที่ต้องดำเนินการคือ การพัฒนาโดยเอาคนเป็นศูนย์กลางเพื่อให้คนสามารถกำหนดการพัฒนาตนเองครอบครัว ชุมชน ท้องถิ่น การพัฒนาที่มีกระบวนการเรียนรู้ ที่ต่อเนื่องร่วมกันในหมู่บ้านและชุมชนระดับตำบล การพัฒนาที่ภาคีต่าง ๆ ทุกระดับมีส่วนร่วมสนับสนุนการดำเนินการพัฒนาของชุมชน และการพัฒนาที่มีวิธีคิด และจิตสำนึกว่าชุมชนมีความหลากหลาย มีนวัตกรรมและความเชื่อมโยงสัมพันธ์กัน สมดุลพอดีกับสิ่งแวดล้อมและคำนึงถึงองค์ประกอบของการพัฒนาแบบบูรณการ 3 ประการ ดังนี้

1.ด้านพื้นที่และชุมชนการพัฒนาจะต้องยึดถือพื้นที่และชุมชนที่เป็นตัวตั้งที่ต้องทำการวิเคราะห์ เพื่อให้รู้และเข้าใจถึงเงื่อนไขศักยภาพและปัญหาในการพัฒนา

2.ด้านภารกิจหน้าที่ การวิเคราะห์ภารกิจหน้าที่ของท้องถิ่นและหน่วยงานของรัฐอื่น ๆ เพื่อแบ่งสรรจัดความรับผิดชอบร่วมกันระหว่างหน่วยงานท้องถิ่นชุมชน ในการพัฒนา

3.ด้านพัฒนาแบบบูรณาการณ์เพื่อเชื่อมโยงบทบาทความสามารถของแต่ละฝ่ายให้ตอบสนองความต้องการและโอกาส จุดมุ่งหมายการพัฒนาที่กำหนด

การเชื่อมประสานมีส่วนร่วมของประชาชนเข้ากับการวิเคราะห์พื้นที่ชุมชนและภารกิจหน้าที่ของหน่วยงานท้องถิ่นกับภาครัฐ และภาคีพัฒนาอื่น ๆ จึงเป็นเงื่อนไขสำคัญของการบรรลุเป้าหมายหลักของการพัฒนาแบบบูรณการ ซึ่งเน้นคนเป็นศูนย์กลางของการพัฒนา ดังนั้น จึงจำเป็นต้องแสวงหาแนวทางต้นแบบและเทคนิคที่เหมาะสม เพื่อกำหนดเป้าหมายแนวทางการพัฒนาชุมชนเข้มแข็งสู่สังคมโดยรวม โดยมีเนื้อหาหลัก คือการพัฒนาเพื่อชุมชนพึ่งตนเองบนพื้นฐานภูมิปัญญาและการมีส่วนร่วมของชุมชนท้องถิ่น

ตำบลขอนหาดมีสภาพทั่วไปเป็นที่ราบลุ่มที่มีสภาพเป็นพรุ ในฤดูฝนน้ำจะท่วมขัง แต่ในฤดูแล้งไม่สามารถเก็บกักน้ำได้ ทำให้เกิดการขาดแคลนน้ำ ประชาชนส่วนใหญ่ทำนา ทำสวนยางพารา ปลูกผักผลไม้ และหาปลาจากแหล่งน้ำธรรมชาติด้วยเครื่องมือจับสัตว์น้ำง่าย ๆ เมื่อเสร็จภารกิจจากการประกอบอาชีพ คนในชุมชนจึงต้องหารายได้เสริมเพื่อช่วยเหลือครอบครัว จึงได้นำกระจูดมาพัฒนามาเป็นผลิตภัณฑ์ต่างๆ เพื่อเพิ่มรายได้ และฟื้นฟูหัตถกรรมภูมิปัญญาท้องถิ่น และพัฒนาต่อเป็นองค์ความรู้ท้องถิ่นเพื่อให้มีคุณค่าควรแก่การศึกษาและพัฒนาให้ก้าวหน้าและเผยแพร่สู่สาธารณชนต่อไป กระจูด เป็นพันธุ์ไม้จำพวกกก (Sedge) ชนิดหนึ่งในตระกูล Cyperaccae ลักษณะลำต้นกลมกลาง ความสูงประมาณ 1–3 เมตร เป็นพืชที่ชอบขึ้นในบริเวณน้ำขัง ตามริมทะเลสาบที่เป็นดินโคลน ต้นกระจูดมี 2 ชนิด คือ จูดใหญ่ และจูดหนู จูดใหญ่จะนำไปใช้ประโยชน์ได้มาก ส่วนจูดหนูมีลำต้นเล็กและสั้น ความเหนียวน้อยกว่าจูดใหญ่ โดยทั่วไปนิยมใช้กระจูด ในการสานเสื่อ ทำใบเรือ ทำเชือกผูกมัด และทำกระสอบบรรจุสินค้าเกษตรและสิ่งของอื่น ๆ ผลิตภัณฑ์กระจูด เป็นผลิตภัณฑ์ หัตถกรรมพื้นบ้านประเภทหนึ่งของภาคใต้ รูปแบบผลิตภัณฑ์ที่รู้จักทั่วไป คือ เสื่อกระจูด นอกจากนั้นยังสานเป็นผลิตภัณฑ์ กระสอบสำหรับบรรจุสิ่งของ เช่น ข้าวสาร ข้าวเปลือก น้ำตาล เกลือ ฯลฯ และยังมีการพัฒนารูปแบบที่หลากหลาย และกลายเป็นผลิตภัณฑ์จากกระจูดที่มีความสวยงาม มีลวดลายสีสันต่าง ๆ เป็นที่สนใจแก่ลูกค้าทั้งในและต่างประเทศ

ผลิตภัณฑ์จากกระจูดเป็นหัตถกรรมพื้นบ้านที่นับวันหาดูได้ยาก เนื่องจากความเจริญของโลกยุคโลกาภิวัฒน์ ส่งผลให้ระบบเศรษฐกิจของหมู่บ้านที่อาศัยแรงงานคนและฝีมือต้องผันแปรไปตามเศรษฐกิจของประเทศปัจจุบัน อีกทั้งไม่เอื้ออำนวยให้ชาวบ้านผลิตกระจูดเป็นอาชีพหลักอีกต่อไป ประกอบกับการผลิตกระจูดแบบยังชีพไม่สามารถตอบโต้การผลิตที่อาศัยเทคโนโลยีสมัยใหม่ซึ่งส่งผ่านเข้ามายังหมู่บ้าน จึงทำให้ชาวบ้านซึ่งประกอบอาชีพผลิตกระจูดเป็นหัตถกรรมพื้นบ้านออกจำหน่ายไม่สามารถแข่งขันกับตลาด จึงหันไปประกอบอาชีพอย่างอื่นแทน ซึ่งส่งผลให้การทำผลิตภัณฑ์จากกระจูดเป็นอาชีพหลักลดน้อยลง และอาจสูญสลายไปในที่สุด

การแตกสลายของเศรษฐกิจในหมู่บ้านอันเนื่องมาจากความเสื่อมของการผลิตแบบเลี้ยงตัวเองของหมู่บ้านซึ่งเป็นรูปแบบดั้งเดิมของการผลิตแบบไทย ๆ ที่นับวันจะสูญหายไป โดยเฉพาะการทำผลิตภัณฑ์จากกระจูดซึ่งเป็นหัตถกรรมพื้นบ้านในภาคใต้ ไม่สามารถแข่งขันกับตลาดในด้านราคา รูปแบบและลวดลาย เพื่อให้สามารถแข่งขันกับผลิตภัณฑ์ชนิดอื่นๆ ในท้องตลาดได้อีกทั้งยังหาวิธีส่งเสริมให้ประชาชนหันมานิยมใช้ผลิตภัณฑ์จากกระจูดตลอดจนหาแนวทางอนุรักษ์ผลิตภัณฑ์จากเสื่อกระจูดให้คงอยู่และแพร่หลายต่อไป

วัตถุประสงค์ในการวิจัย

1.ศึกษาขั้นตอนในการผลิตกระจูดในรูปของผลิตภัณฑ์ชนิดต่างๆ

2.ศึกษารูปแบบลวดลายและชนิดของผลิตภัณฑ์กระจูดซึ่งมีเอกลักษณ์เฉพาะตัว

3.ศึกษาภาวะการตลาดของผลิตภัณฑ์กระจูดที่ส่งผลให้เกิดการเปลี่ยนแปลงการผลิตในอนาคต

4.ศึกษาแนวทางการอนุรักษ์และส่งเสริมผลิตภัณฑ์กระจูดให้แพร่หลาย

5.เพื่อรวบรวมงานผลิตภัณฑ์กระทวดของภาคใต้ไว้เป็นหลักฐาน ใช้ในการการศึกษาวัฒนธรรมของภาคใต้

ขอบเขตของการวิจัย

ขอบเขตด้านเนื้อหา

การวิจัยครั้งนี้ศึกษาเรื่องการทำผลิตภัณฑ์การะจูดในบริเวณตำบลขอนหาด อำเภอชะอวด จังหวัดนครศรีธรรมราช

ขอบเขตด้านพื้นที่

พื้นที่หมู่ที่ 4 บ้านยวนนก ตำบลขอนหาด อำเภอชะอวด จังหวัดนครศรีธรรมราช

ขอบเขตด้านประชากร

ประชากรที่ใช้ในการศึกษาวิจัย คือ ชุมชนบ้านยวนนก จำนวน 30 ครัวเรือน

ขอบเขตระยะเวลา

การศึกษาวิจัยครั้งนี้ศึกษาตั้งแต่ภาคเรียนที่ 1/2552 ตั้งแต่เดือน

สมมุติฐานของการวิจัย

ศึกษาขั้นตอนในการผลิตกระจูดในรูปของผลิตภัณฑ์ชนิดต่างๆ

วิธีดำเนินการวิจัย

ขั้นตอนการดำเนินการ

1. ศึกษาเอกสารและงานวิจัยที่เกี่ยวข้องกับโครงการ

2. เก็บข้อมูลภาคสนาม

3.รวบรวมข้อมูลโดยการบันทึกภาพและการสัมภาษณ์

4. วิเคราะห์ข้อมูล จัดทำ และนำเสนอผลการวิจัยแบบพรรณนาวิเคราะห์

ประโยชน์ที่คาดว่าจะได้รับ

1. ได้ทราบขั้นตอนของการผลิติกระจูดจนกระทั่งออกมาเป็นผลิตภัณฑ์ชนิดต่างๆ

2. ได้ทราบรูปแบบลวดลายของท้องถิ่น

3. เป็นประโยชน์ต่อการหาแนวทางเพื่อส่งเสริมให้ผลิตภัณฑ์กระจูดสามารถแข่งขันกับผลิตภัณฑ์ชนิดอื่นๆ ในท้องตลาดได้

4. เป็นประโยชน์ต่อการหาแนวทางในการอนุรักษ์และส่งเสริมงานหัตถกรรมพื้นบ้านของไทยให้เป็นที่นิยมของประชาชนต่อไป

5. งานผลิตภัณฑ์กระจูด จะได้รับการศึกษาวิจัยรวบรวมไว้ในรูปแบบเอกสาร สิ่งพิมพ์และเผยแพร่สู่สังคมวิชาการต่อไป

บทที่ 2 แนวคิดทฤษฏีและผลงานวิจัยที่เกี่ยวข้อง ( เป็นการศึกษารายงานการวิจัยที่เกี่ยวข้อง)

1 แนวคิดที่เกี่ยวข้อง

2 ทฤษฏีที่เกี่ยวข้อง

3 ผลงานวิจัยที่เกี่ยวข้อง

สรุปกรอบแนวคิดการวิจัย

บทที่ 3 ระเบียบวีธีวิจัย

1 วิธีการศึกษาหรือระเบียบวิธีวิจัย

2 ประชากรและกลุ่มตัวอย่าง

3 เครื่องมือที่ใช้ในการเก็บรวบรวมข้อมูล

4 การทดสอบเครื่องมือที่ใช้ในการวิจัย

5 ขอบเขตของการศึกษา

6 นิยามปัญหา

7 การเก็บรวบรวมข้อมูล

8 การวิเคราะห์ข้อมูลหรือวิธีวิเคราะห์ข้อมูล

9 การนำเสนอข้อมูล

บทที่ 4 ผลการวิเคราะห์ข้อมูล

1 สัญลักษณ์ที่ใช้ในการวิเคราะห์ข้อมูล

บทที่ 5 สรุปผลการวิจัย อภิปรายผล/ข้อเสนอแนะ

1 สรุปผลการวิจัย

2 อภิปรายผล

3 ข้อเสนอแนะ

-ข้อเสนอแนะการวิจัย

- ข้อเสนอแนะของนักวิจัย

บรรณานุกรม